» » » Grupy » ★  Obserwuj★  Obserwujesz✕  Nie obserwuj

Guziki wojskowe - ciekawy artykuł


MICHAŁ JAROSZYŃSKI-WOLFRAM

Historia polskiego guzika wojskowego 1914-1995

 

WSTĘP

W pierwszych latach XX wieku, nastąpiło wyraźne nasilenie ruchów patriotycznych, charakteryzujące się miedzy innymi powstawaniem organizacji o charakterze paramilitarnym, mających stanowić trzon przyszłych sił zbrojnych. Te wyszkolone i uformowane politycznie grupy miały być wykorzystane jako siła zbrojna w walce o niepodległość Polski. Można wymienić największe i najbardziej znane z nich, a były to : Związek Walki Czynnej, Związek Strzelecki oraz Strzelec, Drużyny Bartoszowe, Zarzewiacy z których powstały Polskie Drużyny Strzeleckie i wreszcie Sokole Drużyny Polowe. W początkowym okresie istnienia ich mundury pochodziły najczęściej z domowych szaf i nie miały jako takie cech wojskowych. Mało prawdopodobne jest również by członkowie tych organizacji sami wyrabiali guziki, poprzestawano na orle przy czapce jako najbardziej typowym emblemacie narodowym. Dopiero około roku 1910 pojawiają się pierwsze regulaminy i próby nadania członkom organizacji paramilitarnych charakteru bardziej wojskowego.

U progu I Wojny Światowej istnieje już mundur organizacyjny o cechach wojskowych, którego opis znaleźć można w regulaminie Polskich Drużyn Strzeleckich. O guzikach mówi się w nim zdawkowo, wymieniając jedynie ich liczbę przy poszczególnych elementach ubioru. Wiadomo, że w 1913 roku zmieniono kolor całego munduru PSD na kolor polowy armii austriackiej, jaki nosiły już “Związki Strzeleckie” i “Drużyny Bartoszowe”, oraz że guziki były oksydowane. Niestety brak jest jakichkolwiek informacji, czy guziki metalowe przedstawiały jakiś wizerunek. Stosowano także guziki wykonane z rogu i inne powszechnego użytku.

I WOJNA ŚWIATOWA

GUZIKI LEGIONÓW POLSKICH

Do tej grupy należy zaliczyć guziki z numerami pułków, guziki z orłem na tarczy amazonek nie będące produktami rosyjskimi, guziki z orłem bez korony, guziki z orłem o charakterystycznym rysunku zbliżonym do wzoru 17, guziki artylerii z lufami armatnimi i płonącym granatem, oraz guziki dla służb medycznych produkcji polskiej.
(fotografie przedmiotowe, po jednej sztuce, dla orientacji o czym mowa)

GUZIKI Z NUMERAMI PUŁKÓW

Guziki te w odróżnieniu od guzików innych armii z tego okresu w nawiązaniu do tradycji wojska polskiego, mają cyfrę umieszczoną w labrach. Produkowane były przez polską firmę Ludwika Minchejmera, a także firmy austriackie i niemieckie. Guziki polskie sygnowane są : “L. MINCHEJMER w WARSZAWIE”, “L. MINCHEJMER”, lub “L. MUNCHHEIMER”. Produkty austriackie oznaczone są: “A.U.”, “H.U.W.” lub nie posiadają oznaczeń, guziki firm niemieckich posiadają oznaczenia “EXTRA FEIN” w podwójnym okręgu lub nie są sygnowane. Wśród spotykanych w kolekcjach guzików z wyobrażeniem cyfry oznaczającej numer pułku, przeznaczonych dla Legionów Polskich, najczęściej występujące egzemplarze to guziki z cyfrą 1, używane zarówno w 1 pułku piechoty jak i w 1 pułku ułanów Beliny-Prażmowskiego. Pozostałe guziki z cyframi, od 2 do 6, z wyjątkiem mniej licznych choć także dość popularnych guzików z cyfrą 2, są znane w niewielu egzemplarzach.

Guziki produkcji polskiej

Guziki produkcji polskiej są, tak jak i pozostałe guziki Legionów Polskich dwuwarstwowe, dość mocno wypukłe i wypełnione tekturą. Awersy wykonane z blachy srebrnej lub z białego metalu i srebrzone. Znane są guziki małe, których awersy wykonano z nie srebrzonego białego metalu , oraz guzik mały z cyfrą “2” którego awers wykonany jest z blachy mosiężnej. Są to jednak wyjątki. Rewersy wykonane są w większości wypadków z blachy stalowej z wytłoczonym wyraźnie oznaczeniem producenta. Znany jest guzik mały z cyfrą “2” z rewersem miedzianym. Jedynym polskim producentem guzików Legionów Polskich w okresie 1914-1917 był Ludwik Minchajmer. Intendentura Legionów Polskich, a także dowództwa poszczególnych pułków zamawiały w firmie L. Minchejmera guziki i orły na czapki. Zachowało się pismo w którym mowa jest o tym że:

“Zamówione telegramem który otrzymaliśmy, orzełki srebrne z cyframi 2, 3, 4 i 6 wykonaliśmy i równocześnie wysyłamy wraz z rachunkiem za nie. Wysyłamy też Panom na okaz jedna rozetę oficerską w cenie po k. 1,50 przy sprzedaży detalicznej, a po k.1,30 dla Panów, jako też wzory guzików mundurowych, wykonanych z białego metalu oksydowanego, które kosztują: większe po 85 halerzy, a mniejsze po 70 hal. w sprzedaży detalicznej od czego możemy W. Panom ustąpić 5%. Guziki te mogą być wykonane z numerami od 1 do 6 wedle pułków, guziki z orzełkami są do noszenia przez członków Departamentu, oficerów werbunkowych itp.”

Powszechnie sądzi się, że Ludwik Minchejmer wytwarzając guziki z numerami wykorzystał stare matryce z okresu Księstwa Warszawskiego i Królestwa Kongresowego. Jest to pogląd mylny o czym świadczą różnice w sposobie wykonania guzików. Wcześniejsze, co charakterystyczne, wykonywane były z jednej warstwy metalu, lub dwóch ściśle do siebie przylegających i są płaskie lub lekko wypukłe, natomiast guziki legionowe są z nielicznymi wyjątkami, dwuwarstwowe i mocno wypukłe, wewnątrz wypełnione tekturą. Ponadto wyraźnie różnią się rysunkiem labrów i krojem cyfr. Można, sądząc po datach z pism przesyłanych między wytwórcą i Departamentem Intendentury przyjąć, że guziki z numerami pułków produkowane i używane były od 1916 roku.

Guziki produkcji austriackiej

Guziki z numerami pułków przeznaczone dla Legionów Polskich produkcji austriackiej są dwuwarstwowe wewnątrz puste lub wypełnione tekturą i występują w wielkościach 14, 19, 22 i 26 mm z numerami od 1 do 7. Awersy wykonane z blach cynkowych lub z białego metalu. Większość malowana była farbą ochronną o różnych odcieniach zieleni. Rewersy cynkowe lub stalowe, niklowane. Odnotowano oznaczenia “A.U. I-a QUALITAT” i “H.U.W.”, choć guziki z tej grupy najczęściej nie są sygnowane.

Guziki produkcji niemieckiej

Większość guzików produkowanych w firmach niemieckich jest dwuwarstwowa, z awersami z białego metalu srebrzonego i oksydowanego (zbliżona sposobem produkcji do guzików polskich) lub niklowanej blachy stalowej. Ta grupa guzików najczęściej rewers z oznaczeniem “EXTRA FEIN” umieszczonym w dwóch okręgach i występuje w wielkościach 21 i 24,5 mm Poza nimi znane są guziki o średnicy 21 mm z bardzo wypukłym, wyraźnym rysunkiem o rewersach wykonanych z blachy cynkowej, z oznaczeniem EXTRA FEIN i dwiema gotyckimi literkami “k” w podwójnym okręgu, a także guziki wykonane z dwóch ściśle do siebie przylegających warstw cynku o charakterystycznym rewersie z kolistym zgrubieniem wokół uszka. Guziki te, o średnicy 19,5 mm malowane były farbami ochronnymi i nie są sygnowane. Wśród guzików niemieckich odnotowano numerację od 1 do 6. Do prawdziwych rarytasów jednak należą guziki z cyfrą 7, przeznaczone dla pułku z tym numerem, de facto nie istniejącego w okresie istnienia LP przed kryzysem przysięgowym. Guziki te, wykonane najpewniej w firmie niemieckiej (jedyne dwa znane egzemplarze znajdujące się w kolekcjach, pochodzą z wytwórni niemieckich) stanowią kolejny przykład wyprzedzania przez producentów galanterii mundurowej decyzji władz wojskowych.

GUZIKI Z ORŁEM NA TARCZY AMAZONEK

Guziki te są dwuwarstwowe, wewnątrz puste lub wypełnione tekturą i występują w wielkościach 15 i 24 mm, choć znany jest także egzemplarz o średnicy 14 mm. Guziki do przypięcia podpinki przy czapce występują w wielkości 15 mm i zaopatrzone są w dwie stalowe, zaostrzone blaszki długości 14 mm każda. Na guzikach z orłem na tarczy amazonek odnotowano oznaczenia: “SUPERIEUR ***” , “ H U W” i rysunek stylizowanego orła, oraz monogram utworzony z połączenia liter T i M. W przypadku guzików małych stalowych i cynkowych na rewersach występuje motyw roślinny. Guziki duże wykonane są z blachy cynkowej lub stalowej i powlekane farbą koloru ochronnego, bądź oksydowane. Znane są także guziki wykonane z białego metalu. Awersy guzików małych wykonane są z blach stalowych i cynkowych, malowanych farba ochronną, lub mosiężnych srebrzonych. Rewersy guzików mosiężnych wykonane są z blach stalowych z oznaczeniem “SUPERIEUR B.S.W.”, lub nie są sygnowane. W tej grupie guzików występują także egzemplarze z orłem nakładanym. Znane są w wielkościach 15 i 22 mm, dwuwarstwowe, wypukłe, z awersami gładkimi, wykonane z blachy cynkowej z nałożonym orłem strzeleckim wytłoczonym w blasze z białego metalu. Rewersy z blachy stalowej niklowanej, pozbawione oznaczeń firmowych. Uszka z drutu stalowego o średnicy 1,5 mm.

Znacznie różniącym się od omawianych wyżej, jest egzemplarz mosiężny o średnicy 24 mm ze stalowym spodem, bez sygnatury producenta, o wyraźniejszym i bardziej szczegółowym rysunku orła. Sposób wykonania tego guzika jest identyczny jak guzików wz 1917 produkowanych w wytwórniach niemieckich.

Ciekawym guzikiem jest egzemplarz przedstawiający orła w koronie na tarczy amazonek. Guzik ten jest dwuwarstwowy, wypełniony tekturą. Zarówno awers jak i rewers wykonany z blachy cynkowej. Średnica guzika 18 mm.

Zupełnie nietypowy jest egzemplarz przedstawiający orła na tarczy amazonek ze skrzydełkami kolejowymi. Awers i rewers mosiężne, ucho stalowe mosiądzowane. Rysunek orła jest wyraźny, szczegółowy i umieszczony w okręgu. Średnica guzika 16,5 mm. Brak oznaczeń firmowych na rewersie. Znany jest także orzeł na czapki o tym rysunku.

GUZIKI Z ORŁEM BEZ KORONY

Wszystkie guziki przedstawiają orła bez korony umieszczonego w pierścieniu (okręgu). Guziki te o średnicy 15 i 25 mm, wykonane są z blachy cynkowej oksydowanej, lub mosiężnej srebrzonej. Rewersy z blach cynkowych i stalowych opatrzone napisami “A.U.”, “JOSEF ZIMBLER”, “SUPERIEUR QUALITY”, “SUPERIEUR B. S. W.”, oraz bez oznaczeń. Wszystkie znane egzemplarze pochodzą z wytwórni austriackich.

GUZIKI Z ORŁEM W KORONIE

Opisane tu guziki charakteryzuje odmienny od późniejszego rysunek orła. Ma on skrzydła podobnie jak we wzorze z roku 1917 uniesione, jednak ich wewnętrzna krawędź stanowi linię prostą. Są to guziki produkowane około 1916 roku, stąd, mimo podobieństwa, do wzoru 17 zaliczyć ich nie można.

Guziki oficerskie są dwuwarstwowe wewnątrz puste, o płaskim spodzie najczęściej stalowym, także niklowanym, choć występują guziki w których rewers wykonany jest z blachy cynkowej. Awers guzików oficerskich wykonany jest z blachy mosiężnej często niklowanej lub oksydowanej na ciemny kolor. Guziki oficerskie produkowane były w wielkościach 17 i 24 mm, z drobnymi wahaniami wymiaru. Znany jest mały guzik o średnicy 15 mm. Guziki żołnierskie występują w wykonaniu podobnym do guzików oficerskich, z tą jednakże różnicą, że awers wykonany jest z blachy cynkowej oksydowanej lub powlekanej farbą ochronną. Omawiane tu guziki najczęściej nie są sygnowane, odnotowano jedynie oznaczenie “H.U.W.” Ponieważ guzik tak oznaczony wyprodukowany został przez firmę wiedeńską, można założyć, że również pozostałe guziki z orłem tego typu są produkcji austriackiej.

GUZIKI ARTYLERII

Guziki dla artylerii Legionów Polskich podobnie jak guziki z numerami pułków produkowała warszawska wytwórnia Ludwika Minchejmera, a także firmy austriackie i niemieckie

Guziki produkcji polskiej

Produkowane przez warszawską firmę L. Minchejmer dokładnie w ten sam sposób jak guziki z numerami pułków. Są to guziki dwuwarstwowe, wypukłe, wypełnione tekturą. Awers wykonany z białego metalu, rzadziej z blachy srebrnej, przedstawia skrzyżowane lufy armatnie i płonący granat. Cały rysunek ujęty jest w labry i przypomina wzór z guzików XIX wiecznych. Rewersy wykonane z blachy stalowej z oznaczeniem firmy: “L.MINCHEJMER w WARSZAWIE”, “L.MINCHEJMER”. Średnice tych guzików to 17 i 24 mm. Występują również guziki średnie, wielkości 19 mm wykonane na matrycy guzika dużego. Świadczy o tym rysunek labrów wychodzący poza obrys guzika i wielkość rysunku zgodna z guzikiem dużym.

Znane są również guziki artylerii o wymiarach 17 i 24 mm wytworzone podobnie jak guziki wzoru 1919. Awers i rewers wykonany z blachy cynkowej, ucho z charakterystycznie zawiniętego drutu stalowego. Brak oznaczeń firmowych. Rysunek na awersie jest identyczny z innymi guzikami artylerii.

Guziki produkcji austriackiej

Guziki artyleryjskie produkcji austriackiej mają pod lufami armatnimi numer pułku. Są to guziki wyprodukowane przez wiedeńską firmę “A.U.”. Awersy tych guzików wykonane są z oksydowanego i lakierowanego cynku, rewersy z blachy stalowej niklowanej z oznaczeniem “A.U. I-a QUALITAT”. Występują w wielkościach 15 i 25 mm z numerami pułków od 1 do 7.

Guziki produkcji niemieckiej

Rewersy guzików artylerii Legionów Polskich produkcji niemieckiej są stalowe, niklowane z oznaczeniem “EXTRA FEIN” umieszczonym w dwóch okręgach. Konstrukcja i wymiary, podobnie jak w przypadku produktów L. Minchajmera, identyczna jak guzikach z numerami pułków.

GUZIKI DLA SŁUŻBY MEDYCZNEJ

Guziki przeznaczone dla służby medycznej Legionów Polskich przedstawiają na awersie snopek z umieszczonym nad nim zwierciadłem roztropności okręcony wężem Epidaura. Cały rysunek umieszczony jest w wieńcu z liści laurowych i dębowych. Podobnie jak w przypadku guzików omawianych wyżej, wzór ten został zapożyczony z XIX wieku.

Guziki dla służby medycznej Legionów Polskich produkowane były wyłącznie w warszawskiej firmie Ludwika Minchejmera i występują w wielkości 19 i 23 mm. Awersy wykonane są najczęściej z mosiądzu srebrzonego, rzadziej z alpaki. Rewersy z blachy stalowej lub cynkowej. Guziki o podobnym rysunku wykonane przez firmy francuskie nie były w Legionach Polskich używane, występują natomiast przy zachowanych mundurach Armii gen. Hallera.

GUZIKI wzoru 1917

Guziki wzoru 1917 wprowadzone dla Polskiej Siły Zbrojnej w kwietniu, były produkowane masowo przez wytwórnie polskie, austriackie i niemieckie na przestrzeni wielu lat. W przepisach mowa jest o guzikach “metalowych, biało matowych z orłami według wzoru z roku 1830”. Znane są nieliczne egzemplarze guzików wykonanych zgodnie z przepisem, wszystkie o tym samym rysunku orła, lecz różniące się metalem użytym do produkcji. Są to guziki z początkowego okresu produkcji, z lat 1917-1918 wytwarzane zarówno w firmie L. Minchajmera jak i w fabrykach austriackich i niemieckich z blachy cynkowej z rewersem cynkowym, lub stalowym. Jednak większość guzików wzoru 1917 przedstawia rysunki orła dalekie od przepisowego.

W oddziałach tworzonych przy znacznym poparciu Austrii przeważały guziki wyprodukowane przez firmy austriackie, natomiast guziki noszone na terenie Królestwa, oraz w Armii Wielkopolskiej w większej części wykonane przez firmy niemieckie. Guziki wzoru 1917 wykonywane były w wielkościach od 14 do 25 mm z blach mosiężnych, stalowych, cynkowych, aluminiowych i srebrnych. Wiele guzików z tego okresu spotkać można pokrytych farbami ochronnymi, a także oksydowanych, srebrzonych, złoconych, miedziowanych i niklowanych. Rewersy produkowano z blach cynkowych, stalowych, mosiężnych lub miedzianych i opatrywano oznaczeniami producentów, łączonych często z ornamentami roślinnymi lub z rysunkami zwierząt (lwy, ptaki). Występuje również duża grupa guzików nie sygnowanych.

Odnotowano ponad 200 odmian guzików wzoru 1917 różnych firm.

Regulamin z 1917 roku wprowadził hak mundurowy do podtrzymania pasa głównego, wszywany w tylniej części munduru. Hak ten wykonywany był z blachy cynkowej w ten sam sposób jak niemieckie haki mundurowe z tego okresu. Wyobrażony na nim orzeł jest identyczny jak na rysunku przewidzianym dla guzików. Znana jest też odmiana haków wykonana podobnie jak guziki, z tą jednakże różnicą, że dolna połowa rewersu wysunięta jest ku tyłowi na odległość około 3 mm i zaopatrzona nie w jedno, lecz w dwa uszka.

Guziki produkcji polskiej

Pierwsze guziki wzoru 17 wytwarzane na ziemiach polskich przez polską firmę produkowane były przez Ludwika Minchejmera w Warszawie i przeznaczone były dla oficerów. Są to guziki o konstrukcji identycznej z guzikami Legionów Polskich zarówno artyleryjskimi jak i z numerami pułków produkowanymi przez tę firmę i charakteryzują się starannym wykonaniem. Występują w wielkościach 17 i 24 mm. Wyroby innych firm krajowych, pochodzące z późniejszego okresu cechuje duża niedokładność rysunku i niestaranność wykonania.

Na sygnowanych guzikach wzoru 1917 produkcji polskiej odnotowano następujące oznaczenia firmowe : “A. SZYFMAN WARSZAWA”, “BRISTOL M.M.”, “EXTRA FEIN B. i F.”, “EXTRA FEIN R.B.”, “FR. KARPOWICZ WARSZAWA”, “J.S.W. MAGNETA”, “L. MINCHEJMER”, “L. MINCHEJMER WARSZAWA”, “L. MINCHEJMER w WARSZAWIE”, “POLONJA”, “POLONJA S i C”“POLONIA W. Sz.”, “POLSKI WYRÓB”, “POLOGNE CH. G. W.”, “STELLA” “SZ. A. WARSZAWA”, “SZYK POLSKI”, “WOYSKO POLSKIE”, “WOJSKO POLSKIE J.SZ.”, “WYRÓB POLSKI”, “WYRÓB POLSKI M.M.”, “WYRÓB POLSKI ZKW”, “ZKW”, “ZS”. , “Z.S.W.”

Guziki wzoru 1917 przeznaczone dla żołnierzy wykonane są z dwóch warstw cynku nieznacznie oddalonych od siebie. Wyobrażony na nich orzeł jest w porównaniu do guzików oficerskich mniej szczegółowy. Istnieje kilkanaście odmian tych guzików różniących się rysunkiem. Wszystkie guziki żołnierskie wzoru 1917 produkcji polskiej pozbawione są oznaczeń na rewersach i nie wiadomo z jakiej pochodzą wytwórni. Nie można też wykluczyć, że guziki dwuwarstwowe wykonane podobnie jak oficerskie lecz mniej starannie przeznaczone były dla żołnierzy.

Guziki produkcji austriackiej

Guziki produkcji austriackiej cechuje najstaranniejsze wykonanie. Rysunek orła z austriackich guzików wzór 1917 posłużył wielu wytwórniom polskim za wzór w okresie późniejszym. Odnotowano następujące oznaczenia firmowe i reklamowe: “A.U.”, “A.U I-a QUALITAT”, “A.U.W.”, “A.U. WIEN Ia QUALITAT”, “B.S.W.”, “B.Z.P.”, “I-a QUALITAT”, “F.A.B.”, “F.A.B. HOCHFEIN”, “HOCHFEINE QUALITÄT”,   “H.U.W.”,  “I.S.W.”, “SUPERIEUR”

Znane są egzemplarze guzików z oznaczeniem “A.U.”, których konstrukcja, zastosowane materiały oraz rysunek samego orła należałoby przypisać raczej wytwórni polskiej. Być może któraś z firm krajowych wytwarzała guziki wzorowane na austriackich firmując je austriackimi sygnaturami ze względu na powszechne zaufanie do jakości tych wyrobów. Jest to jedna z wielu niejasności oczekująca na rozwiązanie.

Wśród guzików wz. 17 produkcji austriackiej znany jest egzemplarz o nietypowej konstrukcji, z nakładanym orłem zbliżonym rysunkiem do wzoru z 1917 roku. Awers guzika wykonany z blachy srebrnej ma w centralnym punkcie nałożone godło wykonane z tego samego materiału. Oznaczony przez producenta skrótem H.U.W. WIEN i stylizowanym orłem cesarskim, wyprodukowany został najprawdopodobniej w okresie 1918-1920 w niewielkiej serii. Jest to guzik dwuwarstwowy, mocno wypukły, z rewersem z blachy cynkowej i mosiężnym uchem. Średnica guzika 21,5 mm.

Guziki produkcji niemieckiej

Najbardziej zbliżone do przepisowego rysunku z 1830 roku są orły na guzikach pochodzących z firmy niemieckiej oznaczającej swoje wyroby “EXTRA FEIN” w podwójnym okręgu. Wykonane bardzo starannie z białego metalu srebrzonego, lub z blachy srebrnej obciskanej na stalowym niklowanym spodzie. Z tej samej wytwórni pochodzą guziki z numerami pułków bardzo podobne do produktów firmy Minchejmer z Warszawy, różniące się jednak od nich krojem cyfr.

Poza tymi, spotkać można wiele guzików zbliżonych rysunkiem orła i sposobem wykonania do produktów austriackich, różniących się jedynie oznaczeniami na rewersie. Odnotowano “EXTRA FEIN”, A (Assman & Sohne) i “HOCHFEINE QUALITÄT F.L.”

POLNISCHE WEHRMACHT

Pod koniec 1916 roku zaszły nowe wydarzenia polityczne, które miały zmienić losy Legionów. 5 listopada 1916 roku Legiony zostały przewiezione do Królestwa i miały stanowić kadrę przyszłego wojska polskiego tzw. “Polnische Wehrmacht”. Niemcy zobowiązali się dostarczyć komplety umundurowania, płaszczy i ułanek, a także oporządzenia. W grudniu 1916 roku zaproponowany przez stronę niemiecką projekt munduru został przedstawiony do zaopiniowania na naradzie , w której uczestniczyli m in. Wojciech Kossak i Czesław Jarnuszkiewicz. Propozycje polskie polegały na spolszczeniu oferowanych przez Niemców mundurów barwy ochronnej “feldgrau” o odmiennym kroju dla szeregowych i oficerów.

Kurtka oficerska posiadała cztery kieszenie i zapięcia otwarte, aby na wierzchu widoczne były guziki z orłem. Takie też guziki zostały wykonane przez firmy niemieckie, bądź usytuowane w byłym zaborze pruskim. Na awersie guzików znajduje się orzeł polski kształtem zbliżonym do pruskiego, jednakże bez jabłka i berła. Przypomina orła z guzików produkowanych przez firmy austriackie dla Legionów Polskich około 1916 roku, ma jednak w porównaniu do nich, znacznie uproszczony rysunek. Ponadto samo wykonanie guzika jest charakterystyczne dla wyrobów niemieckich, które wytwarzano w wielkościach 15, 17 i 24 mm, z blachy cynkowej oksydowanej lub malowanej, a także stalowej niekiedy niklowanej. Guziki te są dwuwarstwowe ze spodem cynkowym z kolistym zgrubieniem wokół uszka. Do tej samej grupy należy zaliczyć guziki wykonane w ten sposób, że górna warstwa ściśle przylega do dolnej i jest na niej zaciśnięta. Znane wymiary tych guzików to 17,19, 21 i 23 mm, choć występują także egzemplarze o średnicy 24 mm. Ucho z drutu cynkowego, którego końce zaciśnięte są pomiędzy warstwami. Wytwórnie produkujące te guziki to “I.C.M.” /I.C.Maedicke z Berlina/, oraz “P.N.”

POLSKIE FORMACJE WOJSKOWE W ROSJI

Mundury polskich oddziałów utworzonych na terenie Rosji były początkowo zaopatrzone w guziki rosyjskie z orłem carskim, później gładkie, wykonane ze stali z obciśniętą na awersie blaszką z białego metalu, lub srebrzone. W dużej liczbie mundurów występowały guziki z mas plastycznych nie posiadające żadnego rysunku. Używano także guzików obciąganych materiałem. Były to najprawdopodobniej mundurowe guziki rosyjskie z zasłoniętym wizerunkiem orła carskiego. Mundur powołanego w sierpniu 1917 roku I Korpusu Polskiego, poza orłem na kieszeni i amarantowymi wypustkami w zasadzie nie różnił się od rosyjskiego. Wprowadzony przepis mundurowy określał “guziki białe gładkie, lub z kości (ochronne)”.

Dopiero pod koniec 1917 roku wykonane zostały guziki z orłami polskimi. Podjęły się tego zadania firmy produkujące dotychczas guziki dla armii rosyjskiej. Najbardziej znane z nich to Aksentij i Maksym Kopiejkin z Petersburga, Wasyl Zbuk i M. Dmitriewa z Moskwy.

W “Wiadomościach Wojskowych” Nr 37 ukazało się ogłoszenie reklamowe, w którym mowa jest, że:

“Towarzystwo Aprowizacji Polskich Sił Zbrojnych na Litwie i Rusi rozpoczęło własny wyrób Orłów z tarczami na czapki żołnierskie 4 cm wysokości z koronami”. Podana została również informacja: “Na ukończeniu instalacja do wyrobu guzików metalowych z Orłami polskimi”.

Znane są orły sygnowane “Karol Maciański”, niestety brak informacji, czy udało się uruchomić produkcję guzików.

W zakładzie Aksentija Kopiejkina powstał bardzo starannie wykonany wzór guzika z orłem polskim. Na awersie umieszczono wizerunek orła stojącego na części tarczy amazonek . Istnieją dwie odmiany tego guzika, różniące się rysunkiem fragmentu tarczy amazonek i labrów. Różnią się też oznaczeniami na rewersach, gdzie występują dwa rodzaje napisów: Pietrograd i Petersburg. Guziki sygnowane Pietrograd mają dodane pod nazwiskiem wytwórcy pierwsze litery imion, A. I., oraz oznaczenie reklamowe 1 sort. Na awersie przedstawiają orła, którego skrzydła tworzą bardzo gęsto ułożone pióra. Część tarczy amazonek na której stoi orzeł jest wyższa, bardziej widoczna. Nazwa miasta, oraz pozostałe oznaczenia pisane są cyrylicą. W drugiej odmianie, orzeł ma skrzydła z wyraźnie zaznaczonymi przerwami pomiędzy piórami, oraz mniej widoczny fragment tarczy amazonek. Na odwrocie umieszczono oznaczenie Petersburg literami łacińskimi, nazwisko producenta jak w poprzednich cyrylicą. Brak inicjałów i oznaczenia 1 sort. Obie odmiany występują w wielkości 22 mm. Wykonane są w sposób charakterystyczny dla guzików rosyjskich przez obciśnięcie cienkiej miedzianej i srebrzonej blaszki na stalowym spodzie. Panuje powszechny pogląd, że A. Kopiejkin początkowo wykorzystywał stare matryce z napisem Petersburg, lecz możliwe jest także wobec niewielkiej ilości wykonanych guzików, oraz wyraźną różnicą nie tylko rewersu, ale także awersu, że odmiany produkowane były w dwóch różnych fabrykach w tym samym czasie. Należy pamiętać, że obaj bracia Kopiejkin mieli zakłady wytwarzające guziki. Ponadto trzeba zauważyć, że guziki carskie, których matryce miał teoretycznie wykorzystać A. Kopiejkin w początkowym okresie produkcji guzików dla oddziałów polskich, są mocno wypukłe, a guziki z orłem polskim płaskie.

Guziki małe, o średnicy 15 mm znane są w jednym wykonaniu. Przedstawiają orła o rysunku jak w guzikach dużych, jednakże mniej wyraźnego. Oznaczenia na rewersach to Kopiejkin i skrót P.T.G. (Pietrograd) pisane cyrylicą.

Druga wersja guzików produkowanych w fabryce Kopiejkina wykonana z blachy stalowej z nałożoną płytką miedzianą i srebrzoną, przedstawia orła o zupełnie innym rysunku. Brak labrów i tarczy amazonek. Orzeł z wygiętą szyją, o szeroko rozstawionych, uniesionych skrzydłach. Guziki duże produkowane w wielkości 23 mm mają na rewersie oznaczenie Kopiejkin 1 sort Pietrograd pisane cyrylicą. Guziki małe, o średnicy 15 mm z orłem o nieco mniej szczegółowym rysunku, mają na rewersach oznaczenie Maksym Kopiejkin, również pisane cyrylicą. Znane są dwa rysunki orła na guzikach dużych różniące się nieznacznie szczegółami. W odróżnieniu od wersji pierwszej guziki te są lekko wypukłe.

Do Sztabu Lekkiej Brygady III Korpusu Polskiego guziki tego typu dotarły w maju 1918 roku w cenie 48 rb 60 kop. za 3 tuziny guzików dużych i 5 tuzinów guzików małych. Wysoką ceną należy tłumaczyć ich nieliczne występowanie przy mundurach żołnierzy polskich w Rosji.

Czy produkowano obie wersje równocześnie, czy też któraś z nich jest wcześniejsza, a może właśnie guziki z orłem bez labrów produkował Maksym, a z labrami i tarczą amazonek Aksentij, nie ustalono.

Ciekawą odmianą, przedstawiającą taki sam rysunek jak guziki Kopiejkina, z orłem w labrach i na tarczy amazonek, jest guzik o średnicy 22 mm powstały w firmie “M.DMITRIEWA” w Moskwie. Wykonany podobnie jak poprzednie z blachy stalowej, z ta jednakże różnicą, że nałożona płytka wykonana jest z białego metalu. Posiada na rewersie oznaczenie “N-ki W.M.DMITRIEWA MOSKWA” pisane cyrylicą

W tej samej firmie powstał guzik z orłem polskim na tarczy amazonek, przypominającym legionowego. Tarcza amazonek pokazana jest w całości, wyraźnie, a orzeł wyobrażony jest bez korony. Guzik ten jest wypukły, o średnicy 22 mm, wykonany z blachy stalowej z nałożoną blaszką miedzianą srebrzoną. Na rewersie umieszczone jest cyrylicą oznaczenie “NASŁADNIKI 1 sort DMITRIEWA”

Bardzo ciekawą odmianą jest guzik wykonany z blachy stalowej z nałożoną blaszką miedzianą, srebrzoną, który na awersie przedstawia orła w koronie otwartej, stojącego na stylizowanej tarczy amazonek z umieszczoną centralnie tarczą strzelecką. Na rewersie oznaczony jest cyrylicą: “ZBUK MOSKWA”. Średnica guzika 21 mm. Ten sam rysunek orła noszono na czapkach w Korpusach Polskich w Rosji.

W 1918 roku, na zamówienie Intendentury, zostały zaprojektowane i wykonane guziki dla I Pułku Ułanów Krechowieckich. Są to jednowarstwowe guziki z mosiądzu o średnicy 24 mm, bardzo głęboko tłoczone. Na rewersie widoczny jest orzeł w negatywie oraz oznaczenie firmy “RZEMPOL” /Rzemiosło Polskie/ i rok 1918.

Znamy jeszcze jeden guzik o rysunku wyobrażającym orła w labrach stojącego na części tarczy amazonek., Jednowarstwowy, wybity w mosiądzu miękkim stemplem i srebrzony. Orzeł przedstawiony na nim jest bardzo uproszczony, układ tarczy i labrów jak w guzikach Kopiejkina. Rewers bez oznaczeń, z widocznym zarysem orła w negatywie. Ucho przylutowane centralnie do rewersu. Guziki te znane są w wielkościach 15 i 22 mm. Niestety nie wiadomo z jakiej pochodzą wytwórni, z pewnością jednak były używane przez oddziały polskie. Zachowało się kilka egzemplarzy z przedwojennej kolekcji MWP w Warszawie opatrzonych adnotacją :

“Zbiorowy Pułk Ułanów gen. Żeligowskiego. Guziki oficerskie.” Są to więc podobnie jak guziki firmy RZEMPOL wyroby z okresu 1918-1920.

Odnotowano 20 odmian guzików różnych firm produkowanych dla WP na Wschodzie w tym guzik wytworzony metodą chałupniczą, odlany w miękkim stopie cyny i ołowiu przedstawiający orła polskiego bez korony umieszczonego w labrach. Wyraźnie widać, że do wykonania formy odlewniczej użyto guzika większego, a formę, lub sam gotowy odlew zmniejszono przez opiłowanie krawędzi. Według przekazu guziki te były używane przez żołnierzy 5 Dywizji Syberyjskiej.

WOJSKO POLSKIE WE FRANCJI

BAJOŃCZYCY

W chwili wybuchu I Wojny Światowej, Polacy znajdujący się na terenie Francji wyrazili chęć uczestniczenia w walce. Z braku innych możliwości zaciągali się do Legii Cudzoziemskiej w skład której weszła utworzona 22.08.1914 roku w Bajonnie 300 osobowa 2-ga kompania 1-go Pułku Cudzoziemskiego. Bajończycy umundurowani zostali wg przepisów armii francuskiej w czerwone spodnie i czapkę oraz granatową kurtkę i płaszcz z guzikami wypukłymi gładkimi z mosiądzu, a także z guzikami Legii Cudzoziemskiej z napisem “LEGION ETRANGERE”. Pod Notre-Damme de Loretto, 16.06.1915 roku Bajończycy wykonali ostatnie natarcie. Część z nich wstąpiła do regularnej armii francuskiej, pozostali przez Archangielsk wrócili do kraju.

ARMIA BŁĘKITNA

W maju 1917 roku zapada w Paryżu decyzja o utworzeniu Armii Polskiej. Jako pierwsi wstępują do niej oficerowie polscy służący dotychczas w wojsku francuskim i żołnierze z brygad rosyjskich, a także Polacy którzy wcieleni do armii niemieckiej znajdują się w obozach jenieckich. Duże nadzieje na pozyskanie żołnierzy wiązano z rekrutacja na terenie Holandii, Brazylii USA i Kanady. W początkowym okresie żołnierzom polskim wydawano regulaminowe umundurowanie francuskie, które duża liczba żołnierzy donaszała bardzo długo dodając w późniejszym okresie emblematy polskie, często jednak nie wymieniając guzików na nowe, z orłem polskim. Noszono guziki gładkie, z trąbką, oraz artyleryjskie z lufami armatnimi i płonącym granatem. Lotnicy Armii Błękitnej mieli przy mundurach guziki wykonane z mosiądzu złoconego wyobrażające śmigło. Żołnierze służby medycznej nosili guziki wyobrażające zwierciadło roztropności owinięte wężem Epidaura zarówno białe jak i mosiężne złocone. Regulaminowe umundurowanie Armii Polskiej we Francji zostało zatwierdzone rozporządzeniami ministerialnymi z dnia 30 września 1917 roku i 15 listopada 1917 r., w których przewidziano guziki “metalowe, wybite z blachy, uwydatniające na wypukłości orła, ciemno-szare lub jasno-niebieskie”. Guziki żołnierskie wykonane zgodnie z przepisem są dwuwarstwowe z blachy stalowej, puste wewnątrz, malowane farbą ochronną o różnych odcieniach błękitu i zieleni. Produkowane w wielkościach 17 i 23 mm. Na rewersach występują oznaczenia “J & F”, oraz “G.J. & F. PARIS”.

 Nie opisany dotychczas guzik o zupełnie nietypowym rysunku orła, stanowiącego formę pośrednią między emblematem wyobrażonym na guzikach żołnierskich i oficerskich. Jednak ze względu na formę i materiały użyte do jego wykonania należy przypisać go raczej oficerom. Prezentowany egzemplarz jest dwuwarstwowy i ma średnicę 15 mm. Wykonany został z białego metalu - awers oraz mosiądzu - rewers. Oznaczenie producenta to Maurice Bourdon Paris.

Guzik przewidziany dla kadry jest dwuwarstwowy, wzorem guzików francuskich mocno wypukły, o średnicy 15 lub 22 mm. Guziki wykonywane z blachy mosiężnej lub miedzianej były srebrzone i oksydowane, rzadko niklowane. Na rewersach znajdują się oznaczenia zakładów, w których zostały wyprodukowane: “A.M. & C-ie PARIS”, “CHAPSAL and MICHAUD PARIS”, “H.J. PARIS”, “MAURICE BOURDON PARIS”, “P.B.”, “SUPERIEUR P.B. FRANCE”, “SUPERIEUR P.P. FRANCE ”, oraz znak stylizowanej głowy i gwiazdki. Często nazwie firmy na rewersie towarzyszy określenie średnicy w mm. Wśród guzików tej samej firmy znaleźć można różnice tak w rysunku orła jak i kroju liter na rewersie wynikające z użycia innej matrycy i stempla.

Nietypowy guzik Armii Błękitnej z orłem nakładanym

Omawiany egzemplarz, znany w kilku zaledwie egzemplarzach, to guzik wzoru Armii Błękitnej z orłem rysunku “żołnierskiego”. Wykonany bardzo starannie w nieznanym zakładzie we Francji lub na terenie Polski po powrocie armii gen. Hallera do kraju. Charakteryzuje się nietypowym wykonaniem w porównaniu do znanych guzików Armii Błękitnej, zarówno żołnierskich jak i oficerskich. Jednowarstwowy, mocno wypukły, z uchem w formie zaokrąglonej blaszki z otworem przylutowanej w centralnym punkcie rewersu. Orzeł o typowym, żołnierskim rysunku jest na tak przygotowane podłoże nałożony i przylutowany. Brak informacji odnośnie producenta i czasu wytworzenia.

OCHOTNICY Z USA

Ochotnicy polscy przybywający do Francji z Ameryki byli kompletnie umundurowani i wyposażeni. Amerykańskie kurtki mundurowe w początkowym okresie zaopatrzone były w guziki o bardzo charakterystycznym wizerunku orła z koroną otwartą produkowane w firmie “WATERBURY BUTTON CO”, która wykonała je na zamówienie organizacji polonijnych. Guziki te są dwuwarstwowe, wewnątrz puste, wykonane z blachy mosiężnej lub miedzianej, często niklowanej, w wielkościach 14 i 23 mm. Pierwsza, wcześniejsza wersja tych guzików przedstawia orła wpisanego w wypukły okrąg umieszczony na krawędzi guzika. W okresie późniejszym zrezygnowano z wytłaczania na guzikach wypukłego obrzeża. Znane są egzemplarze z oznaczeniem na rewersie “M.C.LILLEY&CO. COLUMBUS O.”, “EXTRA QUALITY”, “SUPERIOR QUALITY”, “THE HENDERSON AMES CO- KALAMAZOO MICH.”, oraz nie sygnowane.

Ciekawym guzikiem produkcji amerykańskiej, przedstawiającym orła polskiego jest guzik przeznaczony najprawdopodobniej dla oficerów werbunkowych. Wyobraża on orła polskiego w koronie zamkniętej siedzącego na skrzyżowanych szablach. Dwuwarstwowy, wypukły, wykonany z blachy mosiężnej, złoconej występuje wielkościach 15 i 22 mm. Wszystkie znane egzemplarze pozbawione są oznaczeń producenta.

Znany jest również orzeł na czapkę podobnego rysunku, lecz bez korony.

Guziki z oznaczeniem “SUPERIOR QUALITY” na stalowym niklowanym rewersie produkowane były dla organizacji kombatanckich i pochodzą z okresu późniejszego.
Znany jest guzik średnicy 38 mm w formie rozety z dwiema blaszkami do przypięcia metalowej podpinki czaka ułanów polonijnych. Wyobraża orła jak na guzikach lecz bez korony.

Guz do podpinki czaka “Ułanów Polonijnych” z USA

Opisywany przez Wincentego Gawrona w liście z 30.09.1984 roku guz do podpinki czaka jak to określił autor “Ułanów Polonijnych” ze względu na brak źródeł wydawał się przedmiotem “problematycznym” i w dodatku nieosiągalnym. Okazało się jednak, że guzy takie istnieją, co więcej ich przeznaczenie podane przez autora listu wydaje się prawdopodobne. Opisywany “guzik” wykonany jest na wzór guzów przytrzymujących podpinkę w niemieckich pikelhaubach oficerskich, choć różni się od nich wielkością. Wykonany jest z cienkiej blachy mosiężnej o średnicy 39 mm, a do zamocowania go przy czapce przewidziano dwa cienkie druty mosiężne niedbale przylutowane w centralnej części rewersu.

POWSTANIE WIELKOPOLSKIE

Powstańcy Wielkopolscy wykorzystywali umundurowanie niemieckie, nadając mu w początkowym okresie cechy polskie przez nakładanie orłów na czapki, zmianę oznak stopni, oraz specjalności, a także używając guzików z orłem polskim. W Powstaniu Wielkopolskim używano guzików wz. 1917 różnych odmian i firm, przeważnie niemieckich, a także guzików śląskich. Po Powstaniu żołnierze Armii Wielkopolskiej nosili tak jak i inni bardzo różnorodne umundurowanie. Często łączyli elementy munduru wielkopolskiego z umundurowaniem nowym, wydawanym już po Powstaniu.

GUZIKI ARMII OBCYCH UŻYWANE W WOJSKU POLSKIM W LATACH 1914-19

W początkowych okresach formowania oddziałów polskich na terytoriach państw obcych, żołnierze otrzymywali sorty mundurowe wg przepisów ubiorczych obowiązujących w danym kraju, wyposażone w guziki właściwe dla tych mundurów. Mundurom obcym nadawano cechy polskie przez naszycie wężyków na kołnierzu, stosowaniu polskich oznak i stopni, oraz wymianie guzików na te z orłami polskimi. Nie było to jednak regułą i często pozostawiano guziki fabryczne. Wyposażeni w takie umundurowanie, z guzikami obcymi, bądź też z guzikami z orłem polskim, żołnierze wrócili do kraju. Stąd też zauważyć można w pierwszych latach powojennych wielką różnorodność mundurów i guzików w wojsku polskim. Większość z nich donaszana była zgodnie z regulaminem z roku 1919 aż do 01.07.1921roku.

AUSTRIA

Początkowo w Legionach Polskich używane były guziki austriackie płaskie gładkie, z lufą skrzyżowaną z wyciorem nad kulami armatnimi dla artylerii, saperskie z dwiema siekierami, kilofem i płonącym granatem, oraz z numerem pułku dla piechoty, wszystkie malowane farbami ochronnymi. Używano także, szczególnie przy ułankach, guzików bardzo wypukłych, gładkich, malowanych na kolor ochronny, choć występowały też guziki srebrzone, rzadko z numerem pułku. Wykonywane były przeważnie przez firmy wiedeńskie, o średnicach od 13 do 26 mm, dwuwarstwowe, wewnątrz puste, lub wypełnione tekturą.

NIEMCY

Guziki gładkie, oraz z lufą armatnią i wyciorem nad kulami. Być może także guziki z numerami pułków. Malowane farbą ochronną. Większość guzików niemieckich używana w Wojsku Polskim pozbawiona jest oznaczeń na rewersie. Odnotowano jedynie “I.C.M.” i “P.N.”.

ROSJA

Guziki białe gładkie, później z orłem carskim, produkowane przez wiele firm, między innymi fabryki Kopiejkinów, a także ASSMANN (firma niemiecka), Bracia BUCH, R. LESZTEIN, K.F. CZIKIN i wiele innych, oraz z napisami SŁAWA, lub VICTORIA

FRANCJA

Bajończycy używali guzików Legii Cudzoziemskiej z napisem “LEGION ETRANGERE” i guzików gładkich, żołnierze Armii Błękitnej nosili guziki wypukłe gładkie, z trąbką strzelecką, także artyleryjskie z lufami armatnimi i płonącym granatem. Piloci z jednostek lotniczych Armii Błękitnej używali francuskich guzików przedstawiających śmigło wykonanych z mosiądzu złoconego. Służba zdrowia Armii Polskiej we Francji nosiła guziki wyobrażające zwierciadło roztropności okręcone wężem Epidaura. Rysunek guzika umieszczony był w wieńcu z liści laurowych. Guziki francuskie z okresu I Wojny Światowej nie były malowane, wykonywano je z mosiądzu lub z białego metalu.

USA

Część żołnierzy Legionów Polskich, wyposażona w sorty mundurowe pochodzące z USA nosiła guziki amerykańskie w które kurtki mundurowe wyposażone były fabrycznie. Wykonane z mosiądzu, miedzi lub masy plastycznej przedstawiają godło Stanów Zjednoczonych. Produkowane przez wiele wytwórni.

OKRES MIĘDZYWOJENNY

GUZIKI wzoru 1919

Pierwsze przepisy ubiorcze w niepodległym państwie weszły w życie 1 listopada 1919 roku. Mowa jest w nich o guzikach “średnicy 22 mm metalowe, barwy ochronnej (oksydowane) z herbem Państwa Polskiego”. Guziki wykonane według rysunków zamieszczonych w dzienniku rozkazów są dwuwarstwowe, wewnątrz puste i prawie płaskie. Materiałem użytym do produkcji był cynk. Na awersie widnieje orzeł w podwójnym lub potrójnym okręgu. Rewers najczęściej gładki, rzadko opatrzony napisami “POLSKI WYRÓB”, lub “BRISTOL MM”. Guziki wzór 19 znane są w dwóch wielkościach: 15 i 22 mm, choć spotyka się też guziki duże o średnicy 23,5 mm. Guziki o średnicy 15 mm występują również zaopatrzone w dwie zaostrzone, płaskie blaszki, lub dwa druciki, służące do mocowania paska przy czapkach. Odnotowano około 40 odmian guzików wzór 19 różniących się rysunkiem na awersie, co świadczy o dużej ilości matryc wykorzystywanych do ich produkcji.

Te same przepisy ubiorcze modyfikują hak do podtrzymania pasa głównego zmieniając całkowicie jego wygląd. Choć nadal jest to element wzorowany na niemieckim, w porównaniu do poprzedniego wzoru jest większy, ma wydłużoną formę, a przede wszystkim jest gładki, bez wizerunku orła. W regulaminie nie używa się określenia “Hak” lecz “wielka i mocna haftka”

Po roku 1919 guziki nowego wzoru nosili tylko szeregowcy i to nie we wszystkich oddziałach. Cała kadra używała różnych guzików, między innymi donaszano jeszcze guziki wzór 1917 pochodzące z wielu wytwórni. Niektórzy oficerowie nabywali guziki wykonane wg wzoru dla Armii Błękitnej, które ze względu na bardzo duże zapotrzebowanie produkowały fabryki krajowe. W wojsku noszono również guziki produkowane dla funkcjonariuszy Policji i urzędników państwowych.

GUZIKI wzoru 1919 DLA KORPUSU KADETÓW

10 listopada 1919 roku ukazał się w Dzienniku Rozkazów Wojskowych Nr 94 przepis ubioru wychowanków Korpusu Kadetów, który przewidywał guziki “biało-metalowe specjalnego rysunku z literą “K”, średnicy 20 mm”. Do przypięcia podpinki przy czapce wprowadzono guziki o średnicy 15 mm.

Nie są znane guziki wykonane zgodnie z rysunkiem zamieszczonym w regulaminie. Zarówno awers, jak i średnice znanych guzików dużych 22 i 24 mm, nie odpowiadają przepisom ubiorczym. Jednak badając dokładnie sposób wykonania, metal i wszystkie cechy oglądanych guzików, a także mając na względzie pochodzenie badanych egzemplarzy, wyciągnąć należy wniosek, że guziki te są jak najbardziej polskie. Stąd twierdzenie, że guziki dla Korpusu Kadetów wzór 1919 nigdy nie zostały wykonane w formie przewidzianej rozkazem. Nie wiadomo również czy zostały użyte. Odnotowano 2 odmiany dużego guzika kadeckiego wzór 1919 różniące się krojem litery “K” i wymiarem. Guzik mały przewidziany do przypięcia podpinki przy czapce nie jest znany. Guziki Korpusu Kadetów wzoru 1919 są dwuwarstwowe, wykonane z cynku i nie mają żadnych oznaczeń fabrycznych na rewersach.

Dnia 19 września 1922 roku nastąpiła ogłoszona w Dzienniku Rozkazów Nr 38 częściowa zmiana umundurowania Korpusu Kadetów w trakcie której wycofano guziki z literą “K”, wprowadzając “guziki biało metalowe z orłem państwowym wzoru przyjętego w wojsku”.

GUZIKI MARYNARKI WOJENNEJ

11stycznia 1919 roku został wydany rozkaz uzupełniający “Przepisy instrukcje umundurowania polowego Wojsk Polskich” wydane w Warszawie w 1917 roku. W pozycji 233 część IV sprecyzowano wygląd munduru Marynarki Wojennej, nie podając opisu guzików. Mając jednak na względzie zalecenie stosowania guzików złotych zamieszczone w rozkazie z 25 stycznia1920 roku, gdzie poza wprowadzeniem nowego guzika napisano: “Od dnia ogłoszenia niniejszego rozkazu mogą oficerowie i urzędnicy nosić nowe, dla nich przepisane odznaki, przy równoczesnej zmianie guzików na złote” W Marynarce Wojennej do roku 1920 używano guzików ogólnowojskowych.

GUZIKI MARYNARKI WOJENNEJ wzoru 1920

Guziki Marynarki Wojennej w latach 1920-1927

W 1920 roku ukazał się przepis wprowadzający jednolity ubiór dla Marynarki Wojennej. Wprowadzono dla żołnierzy wszystkich stopni “Guzik mundurowy z żółtego metalu z kotwicą na tle Krzyża Kawalerskiego. Średnica wielkiego guzika wynosi 22mm, małego zaś 15 mm”. Dodatkowo, w części 1A dotyczącej umundurowania szeregowych w pkt. 8 powiedziane jest: “ Guzik mundurowy, jak u oficerów, sztancowany jednorazowo.” Była to wskazówka dla producentów dotycząca wytłaczania całego, dość skomplikowanego rysunku guzika jednym uderzeniem stempla.

W latach dwudziestych guziki Marynarki Wojennej były dwuwarstwowe, wewnątrz puste, produkowane z blachy mosiężnej złoconej, ze spodem najczęściej cynkowym, rzadziej stalowym lub mosiężnym. Guziki Marynarki Wojennej z tego okresu sygnowane są inicjałami i oznaczeniami reklamowymi : “A.U.”, “A.U. I-a QUALITAT”, “B.S.W.”, “B.S.W. SUPERIEUR”, “ESEF”, “S.F.”, oraz “I.W.C” i “Z.S.”
Znane są egzemplarze sygnowane “A.U.” z uchem na sprężynce.

Nie wprowadzony guzik Marynarki Wojennej wz. 24

Wzmiankowany jedynie w publikacji “Guziki. Przewodnik dla kolekcjonerów” guzik wz. 24 doczekał się wreszcie należnego mu miejsca wśród innych guzików MW. Można potwierdzić istniejące dotychczas jedynie w postaci pogłosek informacje dotyczące określenia wzoru i pochodzenia. Dokładny rysunek guzika znajduje się na tablicy D, projektu przepisu umundurowania Marynarki Wojennej z września 1924 roku, przechowywanym w Centralnym Archiwum Wojskowym w Warszawie.

Pierwsza strona przepisu opatrzona jest adnotacją “Rozkaz Ministra Spraw Wojskowych z dnia ..... L.17447. Zatwierdzam załączony przepis ubioru Marynarki Wojennej. Przepisy przejściowe donaszania poprzedniego ubioru wyda Szef Kierownictwa Marynarki Wojennej we własnym zakresie. Z dniem ogłoszenia niniejszego rozkazu tracą moc obowiązującą wszelkie wydane w tej kwestii poprzednio rozkazy. Generał-Dywizji.” Nie zawiera jednak podpisu ministra, brakuje także dokładnej daty (w nagłówku pierwszej strony wpisano jedynie miesiąc i rok, rozkaz opatrzono tylko liczbą wpływu). Najbardziej jednak rzucającym się w oczy oznaczeniem na karcie jest napis: Projekt.

Cytowany przepis zawiera opis guzika mundurowego, jednakowego dla wszystkich stopni, mówiący o tym, że: “guzik mundurowy - pozłacany, matowy, z wytłoczonym wizerunkiem orła państwowego na tle kotwicy admiralicyjnej. Całość otoczona wzdłuż brzegu rysunkiem liny. Średnica wielkiego guzika 22 mm., małego 13 mm. Środkowe części guzików wypukłe, dużego - na 6 mm., małego - 4 mm., licząc od płaszczyzny odwrotnej jego strony.” Guziki Marynarki Wojennej wz. 24 spotyka się w zbiorach rzadko, jednak fakt wytwarzania ich przez co najmniej dwóch producentów sugeruje, że “projekt” przynajmniej częściowo wprowadzono w życie. W przypadku guzików być może wykonano dużą serię próbną, którą mimo nie wprowadzenia projektu umundurowania wydano do wykorzystania przy mundurach MW. Hipotezę tą potwierdza odnalezienie podczas poszukiwań na Helu kurtki mundurowej Marynarki Wojennej zaopatrzonej zarówno w typowe guziki wz. 20 jak i małe guziki wz. 24. Równie dobrze jednak, producenci po wyprodukowaniu pewnej liczny guzików wz. 24, wobec nie wprowadzenia ich do użycia mogli po prostu wystawić je w sklepach do sprzedaży, a fakt ich występowania przy mundurach stanowi tylko przykład, marynarskiej tym razem fantazji.

Nietypowym guzikiem marynarki, jest odnotowany w kilku zaledwie egzemplarzach, nie wprowadzony wzór z 1924 roku. Guzik ten jest dwuwarstwowy, wewnątrz pusty o średnicy 15 mm. Awers przedstawiający orła w koronie umieszczonego na kotwicy wykonany jest z mosiądzu, rewers z cynku z wytłoczonym oznaczeniem firmy “S.F.”. Ucho z drutu mosiężnego o średnicy 1,5 mm.

Guziki Marynarki Wojennej w latach 1927-1939

Wraz z upowszechnieniem się w wojsku guzika wytłaczanego z jednej warstwy metalu, także guziki Marynarki Wojennej wytwarzano w ten sposób, jako jednowarstwowe

 


zgłoś naruszenie

 

strona główna forum


polityka prywatności